سنڌ ۽ وفاقي حڪومت وچ ۾ تڪرار جو سبب بڻجندڙ مامرا

سنڌ ۽ وفاقي حڪومت وچ ۾ تڪرار جو سبب بڻجندڙ مامرا

لکندڙ:رشيد احمد نظاماڻي

M.A Final Roll No: 49

سنڌ ۽ وفاق جا تڪرار ملڪ پاڪستان جي ٺهڻ کان فورن پوءِ ان وقت کان ئي شروع ٿي ويا هئا جڏهن ڪراچي کي ملڪ جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو هو ۽ ان کان پوءِ سنڌ ۽ وفاق ۾ تڪرارن جو هڪ سلسلو شروع ٿي ويو ، جيڪو اڄ ڏينهن تائين جاري رهندو اچي.هتي اسان انهن مان اهم تڪرارن جهڙوڪ؛ ، پاڻي تڪرار ، صوبائي خودمختياري ، وسيلن ۽ انهن مان ٿيندڙ آمدني جي ورڇ وارن تڪران تي روشني وجهنداسين.

پاڻي جي ورڇ جو تڪرار

پاڻي جي ورڇ جو تڪرار سنڌ ۽ پنجاب ۾ ورهاڱي کان به اڳ جو آهي ۽ ڇاڪاڻ ته پنجاب ئي وفاق تي حاوي آهي تنهن ڪري ائين چئجي ته اهو مسئلو هاڻ وفاق ۽ سنڌ جي وچ ۾ آهي ته صحيح رهندو.91ع واري ٺاهه کان اڳ صوبن ۾ پاڻي جي ورڇ جو ڪو به طئي ٿيل فارمولا نه هو بلڪه اهو سالياني بنيادن تي ورهايو ويندو هو. اهڙي صورتحال ۾ جڏهن وفاق هميشه سنڌ کي پنهنجي حصي ۽ گهرج جو پاڻي نه ڏيندو هو تڏهن مٿان وري اهو ٿيو جو 1984ع ۾ آمر ضياءُالحق جي دور ۾ پنجاب جي حمايت سان ڪالاباغ ڊيم ٺاهڻ جو فيصلو ٿيو جنهن تي سنڌ سراپا تحريڪ بڻجي وئي ۽ ضياءُالحق کان پوءِ مشرف جهڙو آمر به ان منصوبي کي بظاهر عملي جامو پهرائي نه سگهيو.

وفاق ۽ صوبن ۾ پاڻي جي ورڇ جي تڪرار کي ختم ڪرڻ لاءِ 1991ع ۾ صوبن ۽ وفاق ۾ معاهدو طئي ٿيو ۽ پاڻي ماهرن مطابق اهو ٺاهه سنڌ لاءِ ڪو گھڻو فائيديمند نه آهي ڇاڪاڻ ته سنڌ ان ۾ پنهنجو حصي ۽ گھرج واري پاڻي جي فراهمي کي يقيني نه بڻائي سگھي.

الميو اهو آهي ته ان نام نهاد ٺاهه تي به وفاق پاران عمل نٿو ڪيو وڃي.ان ٺاه تحت ڊسمبر 1991 ۾ قائم ٿيل ادراي ارسا سنڌ سان پاڻي معاملي ۾ زيادتيون ڪرڻ ۾ وسان نه گھٽايو آهي. معاهدي ۾ طئي ٿيل ڪوٽڙي ڊائون اسٽريم ۾ گھربل 10 ايم.اي.ايف پاڻي نه ڇڏڻ جي ڪري سنڌ جو ٺٽي ۽ بدين ضلعن جا علائقا سمنڊ ڳڙڪائيندو وڃي. 

ان کان علاوه ان ٺاهه تي عمل نه ٿيڻ جي ڪري هر سال سنڌ پاڻي جي کوٽ کي شديد منهن ڏيندي رهي ٿي ۽ زراعت کي نقصان کان علاوه ٻين جاندارن تي پڻ شديد ناڪاره اثر پون ٿا.هن سال به پاڻي کوٽ ايتري شديد هئي جو ماڻهن کي پيئڻ لاءِ به پاڻي نه ملي رهيو هو.اهو بحران قدرت جي مهرباني هاڻ وڃي ڪجهه گھٽ ٿيو آهي.

صوبائي خودمختياري جو تڪرار

صوبائي خودمختياري ، پنجاب کي ڇڏي ڪري هونئن ته هر صوبي جو مسئلو آهي پر بلوچستان ۽ سنڌ ان کي گھڻو ڀوڳين ٿا.جيتوڻيڪ ارڙهين ترميم کان پوءِ صوبن کي ڪنهن حد تائين خودمختياري حاصل ٿي آهي جنهن ۾ ڪيترائي اهم کاتا جيئن تعليم ۽ صحت وغيره جيڪي اڳ ۾ وفاق وٽ هئا اهي ان ترميم جي ڪري صوبن ڏانهن منتقل ٿيا آهن پر ان جي باوجود ان ترميم جا ڪيترائي معاملا اڃا اڻ نبريل آهن ۽ وفاق صوبن خاص طور سنڌ جي معاملن ۾ مداخلت ڪندو رهي ٿو.

سنڌ جي ڪهڙي به حڪومت هجي اها وفاق سان ٽڪراءُ ۾ تڏهن ايندي آهي جڏهن وفاق ۾ انهن جي پنهنجي پارٽي حڪومت ۾ نه هجي.اهڙو ئي معاملو صوبائي خودمختياري جو به آهي.ان جو تازو مثال پيپلز پارٽي وارن جا اهي بيان آهن جيڪي انهن تڏهن ڏنا جڏهن نيب ۽ ايف.آئي.اي سنڌ ۾ پ پ پ جي ماڻهن خلاف ڪاروايون شروع ڪيون.انهن ڪارواين کي پ پ صوبائي خودمختياري خلاف قرار ڏنو.ساڳي موقف پ پ پ رينجرز اختيارن تي تڏهن ظاهر ڪندي رهي آهي جڏهن انهن جو وفاق سان ڪو تڪرار هلي رهيو هوندو آهي.اهڙي ريت ڪجهه عدالتي فيصلن تي به ان قسم جا بيان ٻڌڻ لاءِ مليا ته عدالتون جيڪي فيصلا سنڌ حڪومت جي لاءِ ڏين ٿيون اهڙا ٻين صوبن ۾ نٿا ڏنا وڃن.

 پيپلز پارٽي کي ان وقت سنڌ جي خودمختياري جو ڪو خيال نه رهيو جڏهن رحمان ملڪ سنڌ جو وئسراءِ بڻيو ويٺو هو ۽ بابر اعواڻ سان گڏجي سنڌ ۾ ٻٽي نظام جهڙا فيصلا ٻڌائي هليو ويندو هو.جيئن ته ان وقت وفاق ۾ به پ پ جي حڪومت هئي تنهن ڪري ان وقت سنڌ کي اهو صوبائي خودمختياري ۾ مداخلت نه لڳو.

وسيلن ۽ انهن جي آمدني جي ورڇ جو تڪرار

وفاق سنڌ کي هميشه کان پنهنجي جائز حصي کان محروم رکيو آهي. هتي اسان قومي مالياتي ايوارڊ ۽ تيل ۽ گئس پيداوار ۾ سنڌ کي ملندڙ ناڪافي حصي جا ڪجهه مثالن مان ان کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪنداسين.

سنڌ ۾ تيل ۽ گئس جي پيداوار ۽ وفاق کان ملندڙ حصو

ڪجهه ئي ڏينهن اڳ جڏهن سنڌ حڪومت کي ڪجهه منصوبن لاءِ گئس نه ملي ته سنڌ جي وڏي وزير مراد علي شاه وفاق کي ڌمڪي ڏيندي چيو ته جيڪڏهن سنڌ کي منصوبن لاءِ گئس نه ڏني وئي ته پنجاب جي گئس بند ڪنداسين جنهن کان پوءِ اهو تڪرار اڃا هلي رهيو آهي ۽ سنڌ حڪومت ۽ وفاق ۾ بيان بازيون هلي رهيون آهن انهن سياسي بيانن کي ڇڏي اسان جائزو وٺون ٿا ته سنڌ سان زيادتيون ڪهڙي ليول تي آهن.

پاڪستان اينرجي بُڪ سال 2012_13 جي مطابق سنڌ 40.63 ، پنجاب 18.9 ، خيبرپختونخواه 40.4 ۽ بلوچستان 0.7 سيڪڙو تيل پيدا ڪيو. ساڳي رڪارڊ موجب گئس پيداوار ۾ سنڌ 68.65  ،پنجاب 4.6، خيبرپختونخواه 8.38 ۽ بلوچستان 18.37 سيڪڙو پيدا ڪن ٿا.جڏهن ته سنڌ پنهنجي پيداوار جي ڀيٽ ۾ 55 ، پنجاب 783 ، خيبر پختونخواه 51 ۽ بلوچستان 30 سيڪڙو گئس استعمال ڪري ٿو.

مٿين رڪارڊ مان اندازو لڳائي سگھجي ٿو ته وفاق سنڌ سان ڪيتريون زيادتيون ڪري ٿو.ايتري گئس پيداوار جي باوجود سنڌ کي ايل.اين.جي گئس برآمد ڪرڻ لاءِ چيو ويندو رهيو آهي جڏهن ته سنڌ جي گئس جو حصو پنجاب کي ڏنو وڃي ٿو.

قومي مالياتي ايوارڊ مان سنڌ کي ملندڙ حصو

وفاق پاران صوبن مان وصول ٿيندڙ مختلف ٽيڪسن جيئن انڪم ،سيلز ، ويلٿ ۽ ڪسٽم ٽيڪس مان جيڪا آمدني ٿئي ٿي اها صوبن کي قومي مالياتي ايوارڊ جي صورت ۾ آبادي جي بنياد تي تقسيم ڪئي وڃي ٿي.دنيا ۾ ڪنهن به ملڪ ۾ اهڙو مثال نٿو ملي ته پيداوار جي بجاءِ آبادي جي بنياد تي آمدني جي ورڇ ٿيندي هجي.جڏهن ته اهو به ياد رهي ته بنگلاديش جي آزادي کان اڳ اهڙي ورهاست نه ٿيندي هئي ڇاڪاڻ ته ان وقت ان جي آبادي پاڪستان جي سڀني صون ۾ سڀني کان وڌيڪ هئي.پر جڏهن بنگال الڳ ٿيو ته پنجاب وڏي ڪاريگري سان اهو سسٽم رائج ڪرائي ورتو. ستين اين.ايف.سِي ايوارڊ جا انگ اکر ڏسنداسين ته خبر پوندي ته 43.5 سيڪڙو رقم وفاق پاڻ رکي 57.5 سيڪڙو صوبن ۾ ورهائي جنهن ۾ 50 سيڪڙو روينيو پيدا ڪندڙ سنڌ کي 24.55 سيڪڙو رقم ملي ۽ 44 سيڪڙو روينيو پيدا ڪندڙ پنجاب کي 51.74 سيڪڙو رقم ملي.